MedycznyInformator.pl



PASOŻYTY -->

Kleszcze


Data dodania: 2007 Grudzień 17
Autor(źródło): wikipedia.org

Kleszcze — to pajęczaki z rzędu roztoczy, traktowane jako grupa umowna lub jako nadrodzina Ixodoidea albo też jako podrząd Ixodides (Ixodes).

Wyróżnia się rodziny kleszczy twarde (Ixodidae), częściowo okryte twardym pancerzem, oraz pozbawione tego pancerza, miękkie — obrzeżkowate (Argasidae). Jest ich kilkaset gatunków. Kleszcze są pasożytami zewnętrznymi głównie kręgowców.

Długość ciała od jednego do kilku milimetrów (po nassaniu kilkakrotnie większe), ryjkowaty narząd gębowy przystosowany do ssania krwi i płynów tkankowych (hypostom), zbrojny w liczne ząbki pomocne w utrzymywaniu się w skórze żywiciela. Gatunki z rodziny Ixodidae ssą krew trzy razy w życiu: w stadium larwalnym, w stadium nimfy i jako postać dorosła, atakując zwierzęta na łąkach i w lasach (bez jedzenia mogą żyć do dwóch lat). Są kosmopolityczne. Zamieszkują głównie tropiki i subtropiki. W Polsce licznie występuje kleszcz pospolity (kleszcz pastwiskowy) (Ixodes ricinus). Wiele gatunków (około 100 spośród 800 znanych) przenosi pierwotniaki, bakterie lub wirusy powodujące zachorowania ludzi: tzw. kleszczowe zapalenie mózgu, boreliozę, tularemię, ehrlichiozę, babezjozę,mykoplasmozę, gorączkę Q, gorączkę plamistą Gór Skalistych, dur powrotny. Te same gatunki kleszczy mogą również przenosić pierwotniaki lub bakterie powodujące zachorowania zwierząt, m.in. gorączkę teksańską, hemoglobinurię europejską, gorączkę wschodniego wybrzeża Afryki, teileriozy, anaplazmozy.
Spis treści


    * 1 Cykl rozwojowy i warunki bytowania
    * 2 Plaga kleszczy
    * 3 Walka z nadmierną ilością kleszczy
    * 4 Ochrona przed ukąszeniem
    * 5 Usuwanie kleszczy
    * 6 Zwierzęta a kleszcze
    * 7 Bibliografia
       

Cykl rozwojowy i warunki bytowania
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rozmiar kleszcza w porównaniu z zapałką

 

 

 

 

 

 

 

 


Dorosłe samice są długości 3-4 mm, natomiast samce — 2,5 mm. Każde stadium rozwojowe kleszcza, tzn. larwa, nimfa i imago (czyli forma dojrzała), musi raz wyssać krew od kręgowca, aby móc się dalej rozwijać. Cykl rozwojowy jednego pokolenia kleszczy trwa średnio 2 lata. Wzrost temperatury powoduje wzrost aktywności kleszczy, która rozpoczyna się na przełomie marca i kwietnia, a trwa do października/listopada. Maksimum aktywności zależy od czynników klimatycznych i przebiega w Europie Środkowej w dwóch fazach, tzn. w maju/czerwcu i we wrześniu/październiku. Wilgotne lato i łagodna zima sprzyjają rozprzestrzenianiu się kleszczy. Optymalne warunki dla kleszczy i ich żywicieli stanowią ekotony. Większość dotychczas dokładnie zlokalizowanych naturalnych ognisk infekcji to obszary przejściowe między dwoma różnymi typami roślinności, jak np. brzegi lasów graniczące z łąkami, polany, błonia nad rzekami i stawami, zagajniki z zaroślami, obszary, gdzie las liściasty przechodzi w iglasty lub odwrotnie, albo wysoki w niski, obszary zarośnięte paprociami, jeżynami, czarnym bzem i leszczyną. Kleszcze spotyka się na trawie i w niskich krzakach. Wiszą na źdźbłach trawy i na spodzie liści, z tego powodu są niewidoczne.

Plaga kleszczy

Ilość kleszczy z roku na rok globalnie się zwiększa. Przyczyną są zapewne łagodne zimy wynikające ze zmian klimatycznych. Z roku na rok kleszcze pojawiają się na coraz wyższych terenach w górach, które jeszcze niedawno były kleszczom niedostępne na skutek zbyt surowego klimatu. Obserwuje się też przesuwanie rejonów endemicznych w kierunku biegunów ziemskich. Rejonami największego zagrożenia w Polsce są tereny dawnych województw olsztyńskiego, białostockiego, suwalskiego i opolskiego, ale cała Polska jest rejonem endemicznym. Ekspansja kleszczy w miejskich parkach, na trawnikach i w przydomowych ogródkach przynajmniej częsciowo jest spowodowana zwiekszoną mobilnością człowieka i jego domowych zwierząt takich jak pies i kot. Zwierzęta te mogą łapac w lesie cieżarne kleszcze i po paru dniach gubić je w pobliżu domów i osiedli ludzkich gdzie te mogą dać początek tysiącom larw.

Walka z nadmierną ilością kleszczy

Istnieją cztery główne sposoby kontrolowania nadmiernej ilości kleszczy: 1. Okresowy oprysk pestycydami danego terenu. Stosuje się głownie na obejściach gospodarskich, obiektach ważnych turystycznie oraz na placach zabaw dla dzieci gdzie kleszcze są szczególnym problemem. 2. Kontrola ilości saren i jeleni na danym terenie. Ponieważ sarna lub jeleń są głównym żywicielem (same nie chorują na choroby odkleszczowe) pozwalającym kleszczom zakończyć cykl rozwojowy i złożyć jajeczka wiec ich kontrola skutecznie zapobiega rozmnażaniu się kleszczy. W amerykańskich badaniach redukcja lub likwidacją populacji saren i jeleni dramatycznie zmniejszała zagrożenie kleszczami niekiedy do zera w ciągu zaledwie pięciu lat. Redukcją lub likwidacja populacji saren i jeleni zajmują się myśliwi. Zagrożenie kleszczami także zmniejsza się, jeżeli odgrodzić dany teren np plac zabaw od lasu tak aby większe zwierzęta leśne nie mogły przekroczyć bariery i 'zgubić' na chronionym terenie ciężarnych samic kleszczy. 3. Kontrola kleszczy atakujących sarny i jelenie. Wg tej metody sarny i jelenie są automatycznie traktowane pestycydem za każdym razem kiedy korzystają z leśnych karmników. Stosuje się system wałków nasączonych środkiem kleszczobóczym. Również w tych badaniach obserwowano dramatyczny spadek ilości kleszczy w ciągu pięciu lat stosowania tej metody. 4. Rozsypywanie w zagrożonym terenie małych kartonowych rurek (takie jakie są w środku rolek papieru toaletowego) z małym wacikiem w środku, który został nasączony środkiem kleszczobójczym i wysuszony. Mysz polna, która jest żywicielem młodych kleszczy, używa tych wacików do budowy gniazd i w ten sposób, przynajmniej w okresie gniazdowania się odkleszcza.

Istnieją tez doniesienia niepotwierdzone naukowo, ze hodowla perliczek w obejściach gospodarczych zmniejsza zagrożenie kleszczami na mała skale jako, ze perliczki żerują na kleszczach. Kleszcze lubią żerować w ocienionym, wilgotnym srodowisku, dlatego, usunięcie z posesji krzakow, utrzymywanie krótko skoszonej trawy, zastąpienie trawy ściółką ogrodniczą, grabienie lisci prawdopodobnie zmniejszy szansę na spotkanie z kleszczem.

Ochrona przed ukąszeniem

Kleszczy będzie szczególnie dużo w tych rejonach do których wolny dostęp maja większe dzikie kręgowce takie jak sarny, jelenie, wilki i zające. Dzieje się tak dlatego, ze żerowanie na większych kręgowcach pozwala kleszczom zakończyć swój cykl rozwojowy i złożyć jajeczka, z których wylęgają się tysiące larw z jednej samicy. Pojedyncze kleszcze mogą być roznoszone wszędzie przez ptaki, ale bez obecności saren i jeleni raczej nie będzie ich wtedy dużo ponieważ nie będą mogły się rozmnażać i zagrożenie chorobami odkleszczowymi będzie względnie małe.
Osobnik męski ok. 2 mm.
Osobnik męski ok. 2 mm.

Aby uniknąć kleszczy w lesie, w chaszczach itp. należy zakładać odzież ciasno osłaniającą jak największą powierzchnię ciała. Odzież można spryskać 0.25-0.5% permethryną (np. preparat Muszka), która jest zabójcza dla kleszczy a sucha nie wchłania się przez skórę człowieka. Dlatego ubranie po spryskaniu należy wysuszyć przed założeniem (permethryna "przeżywa" na ubraniu jeszcze przynajmniej dwa prania wodne). Permethryny nie stosuje sie bezpośrednio na skórę. Odsłoniętą skórę (oraz ubranie) można natomiast spryskać środkiem odstraszającym kleszcze zawierającym DEED w stężeniu przynajmniej 23% (niektóre preparaty OFF oraz Deep Woods spełniają ten warunek) zgodnie z zaleceniem producenta. Ponieważ najczęściej spotykamy kleszcze w lasach, aby uchronić się przed ukąszeniem na wszelkich spacerach po lesie, należy stosować nakrycie głowy, długie rękawy, długie nogawki (najlepiej wpuszczone w skarpety), pełne, kryjące buty oraz starać się nie ocierać o krzewy lub wysokie trawy, trzymając środka ścieżki. Młode i bardzo małe formy kleszczy tzw nimfy lubią przebywać na pniach drzewnych oraz leżących gałązkach i patyczkach. Dlatego siadanie na zwalonych pniach drzewnych lub zbieranie chrustu są szczególnie niebezpieczne. Jeżeli ubierzemy ubranie w jasnym kolorze to znacznie łatwiej będzie dostrzec wędrującego po nim kleszcza. Po powrocie z obszarów zagrożonych należy pozostawić ubranie i sprzęt poza domem aby nieopatrznie nie przynieść kleszcza do domu. Warto dodać, ze gorąca suszarka zabije kleszcze zaplątane w ubraniu podczas gdy bez problemu przeżyją one pranie wodne. Jak najszybciej po powrocie należy dokładnie obejrzeć cale ciało a zwłaszcza faldy skórne, pachwiny i pępek choć kleszcze mogą się wkłuć wszędzie.

Im szybciej kleszcz zostanie usunięty, tym mniejsze prawdopodobieństwo zakażenia. Środki zawierające permethrynę i DEED zmniejszają szanse na ukąszenie, ale ukąszenie ciągle może się zdarzyć wiec przegląd jest zawsze konieczny. Miejsca niedostępne wizualnie należy sprawdzić dłonią i palcami. Wgryziony kleszcz powoduje powstanie małego nacieku odczynowego, który można wyczuć pod palcami. Jeżeli coś takiego wyczujemy należy dodatkowo użyć lusterka by upewnić się, ze jego przyczyna nie jest kleszcz. Po przejrzeniu ciała zaleca się dokładny prysznic z szorowaniem. Szorowanie usuwa małe, młodociane formy kleszcza, które są prawie niewidoczne gołym okiem i które się jeszcze nie zdążyły wkłuć oraz usuwa ze skory DEED, który lepiej zmyć kiedy już nie jest potrzebny.

Usuwanie kleszczy

Wgryziony kleszcz moze zarazic chorobami odkleszczowymi w ciągu kilku godzin. Należy więc nie zwlekać z przeglądem ciała. Kleszcze usuwać najlepiej przy pomocy pęsety. W tym celu należy złapać kleszcza jak najbliżej skóry (nie ma obawy, ze szczypce rozgniotą kleszcza lub spowodują, ze wydzieli on zawartość swojej jamy brzusznej do ranki) i delikatnie, ale zdecydowanie wyciągnąć ruchem prostym lub lekko wykręcić go ze skóry. Dostępne są także specjalne urządzenia do wyjmowania kleszczy, które można nabyć w aptekach. Niestety tylko cześć tych urządzeń jest efektywna dlatego warto mieć ze sobą także pęsetę przydatną szczególnie do usuwania dorosłych kleszczy. Istnieje też dość popularny sposób wyjęcia kleszcza z ciała. Polega on na tym, iż należy obciąć zaślepioną stronę strzykawki nożem i następnie założyć tłok odwrotnie (tzn. tak, by część za którą trzyma się tłok wystawałe ze strony obciętej, zwiększy to szczelność aparatu). Następnie przykłada się owe urządzenie, tak by kleszcz znalazł się pomiędzy tłokiem a skórą i wyciągnąć tłok, różnica ciśnień powinna wyrwać kleszcza na tyle szybko i delikatnie iż nie zdąży zwymiotować on do krwioobiegu. Czasami kleszcza nie uda się usunać w całosci nawet wtedy, gdy zachowano wszelkie warunki ostrożności. Dzieje sie tak na ogół wtedy, gdy kleszcz wgryzł się juz gleboko w skóre i zaczął żerować. Pozostawiony w skórze kawalek aparatu gebowego kleszcza lub główka na ogół oznacza, że jezeli byl on zarażony to zdazył przekazac ugryzionemu czynnik infekcyjny.

Wbrew obiegowym opiniom nie należy kleszcza zgniatać, przypalać, smarować tłuszczami ani innymi substancjami. Czynności te mogą powodować zwracanie treści pokarmowych przez kleszcze, co może podnieść ryzyko infekcji przenoszonymi przez nie drobnoustrojami.

Po wyjęciu kleszcza, ranę należy zdezynfekować, a ręce dokładnie umyć. Miejsce ugryzienia należy obserwować przez kolejne kilka tygodni - w wypadku wystąpienia rumienia lub obrzęku lub pojawienia się objawów grypowych należy się jak najszybciej skonsultować z lekarzem obeznanym z chorobami odkleszczowymi i rozpoczac leczenie.

Jeżeli udajemy się w okolice endemiczne gdzie borelioza jest częstym problemem zapewne warto wcześniej poprosić lekarza o receptę na kilka dawek doksycykliny. W przypadku każdego incydentu ugryzienia przez kleszcza można zażyć jednorazowa dawkę 200 mg co zmniejszy szanse rozwienięcia choroby. Normalnie doksycykliny nie podaje się dzieciom, ale w tym przypadku można złamać tę regułę poniewaz jednorazowa dawka nie doprowadzi do przebarwienia zębów.

Wyjętego żywego kleszcza można umieścić w szczelnie zamkniętej foliowej torebce (kleszcze mogą żyć w takiej torebce przez wiele tygodni bez wody i powietrza) lub w twardej, odpornej na rozbicie fiolce i wysłać na badania upewniając się czy nie był zarażony boreliozą. Martwego kleszcza mozna bardzo dlugo przechowywac w 70-80% spirytusie (moze byc spirytus do nacierania) dzieki czemu ewentualne bakteryjne DNA nie ulegnie destrukcji i moze byc kiedyś pozniej wykryte testem PCR. Pojemnik nalezy oznakowac, tzn zapisac date ugryzienia oraz opisac miejsce geograficzne ataku. Zachowanie kleszcza moze zasadniczo pomóc w diagnostyce, gdyby kleszcz zaraził.

Zwierzęta a kleszcze

Często zdarza się, iż kleszcz zaatakuje domowe koty lub psy. Gdy u naszego zwierzęcia ujrzymy kleszcza należy postępować z nim tak jak wyżej opisano to znaczy delikatnie usunąć,a w razie komplikacji skonsultować się z weterynarzem. Psy można chronić przed kleszczami stosując specjalne profilaktyczne preparaty weterynaryjne działające zwykle przez kilka tygodni po jednorazowej aplikacji. Większość kleszczy atakujących psy (tzw Kleszcz psi) nie przenosi boreliozy, ale może przenosić inne choroby odkleszczowe.

Bibliografia

    * Kirby C. Stafford III, Tick Management Handbook, The Connecticut Agricultural

Experiment Station, New Haven (wyd 2004)

 

nauka języków
Ubieranki